گروه فلسفه و کلام

 

مدیر گروه: دکتر حمیدرضا خادمی

پست الکترونیک: Khademi4020@yahoo.com

 

دبیر گروه: دکتر محمدابراهیم باسط

پست الکترونیک: baset84@live.com

 

اعضای گروه: 

دکتر ملیحه صابری نجف‌آبادی
دکتر سیمین عارفی

 

مقدمه:

تعیین اولویت‌های پژوهشی پیش از هر چیز نیازمند اجرای یک طرح نیازسنجی پژوهشی است که در پرتو آن بتوان اولویت‌های پژوهشی صحیح را تعیین کرد. گروه فلسفه و کلام طرحنامه‌ای را با عنایت به همین مسئله ارائه کرده است که امید می‌رود به زودی تصویب و به مرحلۀ اجرا برسد و بتوان از نتایج آن در سال‌های آتی برای تعیین اولویت‌های پژوهشی استفاده کرد. اما در حال حاضر، و در نبود نتایج این نیازسنجی، تعیین اولویت‌های پژوهشی گروه بر مبنای اهداف بلندمدت پنج‌ساله‌ای که از پیش برای این گروه و برای سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ تعیین شده‌اند صورت گرفته است. در ادامه، ابتدا فهرست اهداف بلندمدت پنج‌ساله گروه می‌آید، سپس اولویت‌های پژوهشی پیشنهادی برای سال‌های ۱۳۹۹-۱۴۰۰ با ذکر ارتباط آنها با این اهداف بیان خواهند شد.

 

اهداف بلندمدت پنج‌ساله:

۱. هم‌افزایی دانش فلسفه با دانش‌های نظری و کاربردی
۲. پژوهش درباره کاربرد فلسفه در زندگی انسان امروز
۳. پژوهش درباره تقویت تفکر انتقادی
۴. پژوهش درباره مقایسه مبانی و مسائل فلسفه غرب و اسلامی
۵. روش تحقیق در علوم عقلی

 

اهداف کوتاه‌مدت دوساله (۱۳۹۹-۱۴۰۰)

۱. ترجمۀ آثار کلاسیک فلسفۀ علوم انسانی‌. منظور از آثار کلاسیک در فلسفۀ علوم انسانی آثار کسانی چون ویلهلم دیلتای، جان استوارت میل، امیل دورکم، ویلهلم ویندلباند، هاینریش ریکِرت، هانس‌ـ‌گئورگ گادامر، یورگن هابرماس و بسیاری فیلسوفان دیگر است که با ارائۀ نظریه‌های تأثیرگذار در شکل‌گیری فلسفۀ علوم انسانی نقش داشته‌اند. از آنجا که منابع فارسی دربارۀ فلسفۀ علوم انسانی بسیار ناچیز هستند، ضرورت وجود ترجمۀ آثار کلاسیک در این زمینه پیش از اقدام به اجرای طرح‌های پژوهشی لازم به نظر می‌رسد.

_ فلسفۀ علوم انسانی به یک معنا مهم‌ترین هم‌افزایی‌ای است که فلسفه می‌تواند با سایر دانش‌های نظری و کاربردی داشته باشد و از این جهت این اولویت تأمین‌کنندۀ هدف ۱ در بخش قبلی است.

۲. اجرای طرح‌های پژوهشی در زمینۀ فلسفۀ فضای مجازی. نظر به اهمیت فزایندۀ فضای مجازی در زندگی انسان معاصر و دلالت‌های ارزشی (اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، زیبایی‌شناختی)، معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی فضای مجازی، و روزآمد بودن این حوزه، می‌توان طرح‌هایی پژوهشی در این قلمرو از زاویۀ دلالت‌های فوق تعریف کرد که هم به دغدغه‌های انسان امروزی بپردازند و هم افق‌هایی نو در دانش فلسفه بگشایند و از این بابت جایگاه علمی پژوهشکده را به عنوان نهادی پیشرو تثبیت کنند. فلسفۀ فضای مجازی هم در ایران و هم در سطح جهانی حوزه‌ای نوپا است و آثار کلاسیک فلسفی در آن وجود ندارد که بتوان دست به ترجمۀ آنها زد، یا نظریه‌های معین و شکل‌یافته‌ای ندارد که بتوان دربارۀ آنها کتاب مبنایی تألیف کرد، بلکه بیشتر نیازمند نظرپردازی و اقدامات پژوهشی است.

_ این موضوع در راستای بند ۲ از اهداف بلندمدت فوق قرار دارد و ارتباط فلسفه با زندگی انسان امروزی را در کانون توجه قرار می‌دهد.

۳. نگارش کتاب‌های مبنایی دربارۀ تفکر انتقادی. امروزه در بسیاری از دانشگاه‌های تراز اول جهان تحصیل فلسفه در مقطع کارشناسی بیش از آن که به معنای یادگیری مبادی فلسفه باشد، به معنای تقویت تفکر انتقادی در افراد است، امری که احتمال موفقیت افراد در ادامۀ فعالیت‌های شغلی و زندگی‌شان را افزایش می‌دهد. تفکر انتقادی آن وجهی از فلسفه است که برای همۀ شهروندان قابل استفاده و لازم است و اهتمام در آن وظیفۀ اهل فلسفه است، به ویژه اکنون که بازار تولید محتوا در این باره توسط کسانی که با فلسفه آشنایی ندارند بسیار داغ است. ارتباط تفکر انتقادی با منطق، ریشه‌های تفکر انتقادی در تاریخ فلسفه، نقد رویه‌های جاری در مباحث تفکر انتقادی بر مبنای آثار فلسفی و مانند اینها موضوعاتی هستند که در این حوزه می‌توانند موضوع نگارش کتاب‌های مبنایی قرار بگیرند. به قدر کافی در این حوزه کتاب ترجمه شده است، و اجرای پژوهش برای رسیدن به یافته‌های جدید در آن نیز چندان وجهی ندارد، بلکه بیشتر گزارش و تفسیر و نقد نظریه‌های موجود مورد نیاز است که کتاب‌های مبنایی این هدف را برآورده می‌کنند.

_ پژوهش درباره تفکر انتقادی بندهای ۲ و ۳ از اهداف بلندمدت بالا را تأمین خواهد کرد.

۴. ترجمه، تألیف و پژوهش دربارۀ ارتباط فلسفۀ جهان غرب و جهان اسلام. این ارتباط از سه زاویه قابل بررسی است: (۱) فلسفۀ غرب باستان چگونه در قرون اولیۀ اسلام به سرزمین‌های اسلامی منتقل شد؛ (۲) فلسفه جهان اسلام چگونه در اواخر قرون وسطای اروپا از جهان اسلام به جهان غرب منتقل شد؛ (۳) مطالعۀ مقایسه‌ایِ فلسفۀ مدرن غربی با فلسفۀ جهان اسلام. مطالعۀ این ارتباط از دو زاویۀ نخست نیازمند ترجمۀ برخی آثار کلاسیک فلسفۀ باستان و قرون وسطای غرب و همچنین برخی آثار تاریخ‌فلسفه‌ای در این زمینه است. همچنین می‌توان کتاب‌های مبنایی دربارۀ جذب فلسفۀ غرب در جهان اسلام نگاشت. اما وجه سومی که در بالا مورد اشاره قرار گرفت نیازمند اجرای طرح‌های پژوهشی است، طرح‌هایی که مطالعات مقایسه‌ای/تطبیقی را وجهه همت خود قرار دهند و بتوانند زمینۀ گفتگوی فلسفۀ اسلامی رایج در ایران با فلسفه در سطح جهانی را فراهم آورند.

_ این موضوع در راستای بند ۴ از اهداف بلندمدت فوق است.

۵. تألیف کتاب مبنایی در زمینۀ روش‌شناسی فلسفی. فلسفه، به ویژه در قرن بیستم، زادگاه بسیاری از روش‌شناسی‌ها بوده است که هم در خود فلسفه و هم در سایر علوم انسانی به کار گرفته شده و تأثیرگذار بوده‌اند. پدیدارشناسی، هرمنوتیک، ساختارگرایی، پساساختارگرایی، واساخت‌گرایی، تحلیل گفتمان، و نظریۀ انتقادی از جملۀ مهم‌ترین روش‌شناسی‌هایی هستند که در فلسفه پدید آمده‌اند و سایر رشته‌های علوم انسانی نیز به صورت عمده از آنها استفاده کرده‌اند. برای مثال، در ادبیات از واساخت‌گرایی، در علوم سیاسی از تحلیل گفتمان، و در تاریخ از هرمنوتیک استفاده می‌شود. اما عدم اهتمام پژوهشگران فلسفه به توضیح و تدقیق این روش‌شناسی‌ها موجب شده است تا پژوهشگران ادبیات و علوم سیاسی و تاریخ و... خود دست به شرح و توضیح آنها بزنند و از این جهت بی‌دقتی‌های متعددی در این علوم پدید آمده است که این لزوم دخالت اهل فلسفه در این امر را نشان می‌دهد. جدای از این، در خود رشتۀ فلسفه نیز فقدان توجه و آگاهی کافی از روش‌شناسی به وضوح دیده می‌شود. انبوه پژوهش‌ها و پایان‌نامه‌های فلسفی که روش خود را صرفاً «کتابخانه‌ای» یا «استدلالی» تعریف می‌کنند گویای این است که اساساً این پژوهشگران یا به روش‌شناسی‌های خاص فلسفه اعتنایی ندارند یا از آنها آگاه نیستند، که مورد اخیر به واقعیت نزدیک‌تر است. در سال‌های اخیر، منابع نسبتاً خوبی دربارۀ مبانی این نظریه‌ها ترجمه و تألیف شده است، اما تا کنون از این منظر که به عنوان روش می‌توانند در پژوهش‌های فلسفی و سایر علوم انسانی به کار روند به آنها توجه نشده است، از این حیث می‌توان انتظار داشت نویسندگانی بتوانند بر مبنای منابع موجود گزارشی از آنها ارائه کنند که نقش آنها به عنوان روش‌شناسی را برجسته کند.

_ این موضوع با بندهای ۱ و ۵ اهداف بلندمدت تطابق دارد، یعنی هم به هم‌افزایی فلسفه با علوم انسانی دیگر مربوط است و هم به روش تحقیق در علوم عقلی.

۶. ترجمه، تألیف و پژوهش درباره آموزش دانشگاهی فلسفه و کلام. با توجه به وظیفه سازمان سمت به عنوان تولیدکننده محتوای آموزشی دانشگاهی برای علوم انسانی، هر گونه مطالعه‌ای درباره آموزش دانشگاهی فلسفه و کلام می‌تواند در بهبود فعالیت‌ها و راهبردهای جاری گروه فلسفه و کلام سازمان در زمینه تولید متون آموزشی دانشگاهی فلسفه و کلام مفید واقع شود؛ جدای از این که یافته‌های این قسم مطالعات به استادان فلسفه و کلام در دانشگاه‌ها نیز یاری می‌رساند و می‌تواند سطح کلی آموزش دانشگاهی فلسفه و کلام را در کشور بالا ببرد. بررسی وضعیت فعلی کتاب‌های درسی فلسفه و کلام در ایران و جهان، شیوه‌های تدریس فلسفه و کلام در دانشگاه‌های ایران و جهان، معیارهای کتاب درسی مطلوب فلسفه و کلام برای آموزش دانشگاهی، استفاده از فناوری‌های نو در آموزش فلسفه و کلام، و موضوعاتی از این دست در این زمینه قابل توجه هستند.

۷. ترجمه، تألیف و پژوهش در حوزه فلسفه‌های مضاف (فلسفه هنر، فلسفه اجتماعی، فلسفه سیاسی، فلسفه علم، فلسفه دین، ...). نظر به این که بسیاری از رشته‌ها از مبادی و مفاهیم فلسفی برای پیشبرد اهداف علمی خاص خود بهره می‌برند، چنان که در هنر، جامعه‌شناسی، علم سیاست، الهیات، علوم پایه و امثالهم بعضاً بحث‌های فلسفی مهمی طرح می‌شود و دست‌اندرکاران این رشته‌ها خود فاقد تخصص لازم برای ژرف‌نگری در این مبادی فلسفی هستند، هر گونه طرحی در قلمرو فلسفه که بتواند به روشن‌سازی مبادی فلسفی سایر رشته‌ها و فعالیت‌ها کمک برساند و به نوعی هم‌افزایی دانش فلسفه با دانش‌های نظری و کاربردی دیگر به حساب آید جزو اولویت‌های گروه قرار می‌گیرد.

_ این موضوع با بند اول اولویت‌های پنج‌ساله تطابق دارد.

 

کارهای جاری گروه:

الف) کتاب مبنایی – ترجمه:

۱.  آموزش فلسفه
۲. تاریخ فلسفه بدون شکاف: فلسفه دوران کلاسیک
۳. تاریخ فلسفه بدون شکاف: فلسفه دوران یونای مآبی
۴. تاریخ فلسفه در جهان اسلام
۵. تاریخ فلسفه بدون شکاف: فلسفه دوره میانه
۶. تاریخ فلسفه اخلاق آکسفورد
۷. سیر تحول متافیزیک مدرن
۸. انسان‌گرایی اجتماعی، مابعدالطبیعه جدید

 

ب) کتاب مبنایی – تألیف:

۱. نظریۀ برهان برای فیلسوفان

 

ج) کتاب درسی – ترجمه:

۱. متافیزیک علم: درآمدی نظامند و تاریخی
۲. زبان دینی
۳. تاریخ فلسفه غرب(۵) تجربه گرایان
۴. تاریخ فلسفه غرب(۶) فلسفه انگلیسی زبان

 

د) کتاب درسی – تألیف:

۱. اخلاق در تفکر اسلامی
۲. عقل و دین
۳. الهیات و مسئله شر(تطبیقی)
۴. براهین اثبات وجود خدا و صفات او
۵. اعجاز
۶. جاودانگی نفس و مسأله آخرت
۷. الهیات تطبیقی(تاریخ تدوین کتب آسمانی و محورهای موضوعی)
۸. زبان دین
۹. دین و اخلاق
۱۰. منطق فهم دین
۱۱. علم و دین
۱۲. دین و فرهنگ
۱۳. حقانیت دین و رستگاری بشر
۱۴. منطق قدیم
۱۵. تاریخ فلسفه غرب (۱): بخش قرون وسطی
۱۶. فلسفه تطبیقی
۱۷. تاریخ فلسفه غرب ۲
۱۸. کلام تطبقی بین المذاهب

 

ه) طرح پژوهشی:

۱. فلسفه علم اصول
۲. پژوهشی تطبیقی در فلسفه تحلیلی و مباحث الفاظ
۳. داروینسیم، الهیات یا الحاد
۴. تاریخ زیباشناسی و فلسفه هنر در اندیشه مغرب زمین
۵. دگردیسی های معرفت شناختی فضای مجازی
۶. جلوه های حکمت در کنش و منش شاهنامه
۷. نیازسنجی و تعیین اولویت‌های پژوهشی گروه پژوهشی فلسفه و کلام پژوهشکدۀ سمت
۸. روش‌شناسی اجتهاد در اخلاق
۹. بررسی وضعیت «کتابِ درسیِ فلسفه دانشگاهی» در ایران (از منظر شاخص های کتابِ درسیِ معیارِ دانشگاهی) (۱۳۹۶ -۱۳۶۶)
۱۰. همسان‌یابی ادله ناکارآمدی عقل درباب اعتقادات دینی در سنت‌های اسلام و مسیحی (تحلیل و نقد)

 

کارهای خاتمه یافته:

الف) کتاب مبنایی – ترجمه:

۱.  پایه‌گذاری برای مابعدالطبیعه اخلاق
۲. پارمنیدس
۳. درآمدی بر فلسفه پزشکی

 

ب) کتاب مبنایی – تألیف:

۱. نوآوری های حکیم سبزواری در فلسفه اسلامی
۲. سقط جنین از منظر اخلاقی
۳. دانشنامه علایی پورسینا(بخش الهیات)بازنویسی و مطالعۀ تطبیقی
۴. تطور تاریخ علم امام در اندیشه امامیه
۵. معارف کلامی شیعه: آموزه های اختصاصی

 

ج) کتاب درسی – ترجمه:

۱. تاریخ فلسفه غرب(۷) فلسفه قاره ای از ۱۷۵۰به بعد طلوع و افول خود
۲. تاریخ فلسفه غرب(۳) فلسفه رنسانس
۳. تاریخ فلسفه غرب(۴) عقلگرایان
۴. تاریخ فلسفه غرب(۲) اندیشه در دوره میانه
۵. تاریخ فلسفه غرب(۱) تفکر در دوره باستان
۶. چگونگی علم آنچه باید درباره علم بدانید

 

د) کتاب درسی – تألیف:

۱. تاریخ فلسفه غرب(۳): ایدئالیسم آلمانی
۲. تاریخ فلسفه غرب(۱): دوره باستان
۳. تاریخ فلسفه جدید و معاصر
۴. انسان‌شناسی

 

ه) طرح پژوهشی:

 

 

فرم‌های پیشنهاده:

 طرح‌نامه پژوهش

فرم پیشنهاد طرح تألیف کتاب مبنایی

فرم پیشنهاد طرح ترجمه متون مبنایی

 

کارشناس گروه: لیلا شرف

پست الکترونیک: sharaf@samt.ac.ir

تلفن: ۴۴۲۴۶۲۵۰-۰۲۱         (داخلی ۳۱۶)